Makaleni dergiye göndermeden önce hakem gözüyle oku

Bir makale dergiye ulaştığında iki ayrı okumadan geçer. Önce editör "bu çalışma bu dergiye uygun ve hakeme gönderilmeye değer mi?" diye bakar. Bu eşiği geçerse hakemler ayrıntıya iner ve her iddianın dayanağını arar. İkisini de göndermeden önce kendin yapabilirsin; tek şart, metni yazarı olarak değil, onu reddetmek için bir gerekçe arayan biri olarak okumak.

Hakemler neye bakar?

Yenilik ve katkı

Hakemin ilk sorusu "bu makale alana ne ekliyor?" olur. Katkı özette ve girişin sonunda açıkça, tek bir cümleyle yazılmış olmalı. "Bu konuda az çalışma vardır" demek katkı değildir; bu çalışmanın neyi gösterdiği, mevcut bilgiyi nasıl değiştirdiği ya da hangi tartışmayı çözdüğü yazılmalı.

Dergiye uygunluk

Aynı makale bir dergide doğal, başka birinde yersiz durabilir. Derginin amaç ve kapsam sayfasını, son sayılarda yayımlanan makaleleri ve okur kitlesini incele. Kaynakçanda o dergiden ya da benzerlerinden hiç çalışma yoksa, editör makalenin bu tartışmaya ait olup olmadığını sorabilir.

Yöntemin tekrarlanabilirliği

Hakem yöntem bölümünü "bu çalışmayı ben tekrar edebilir miyim?" sorusuyla okur. Örneklemin nasıl seçildiği, dışlama ölçütleri, veri toplama süreci, kullanılan araçlar ve sürümleri, analiz adımları ve eksik verinin nasıl ele alındığı yazılı olmalı. Yöntemle ilgili en sık eksikler için yöntem bölümü rehberine bakabilirsin.

İddialar ve kanıt

Hakemlerin en çok itiraz ettiği yer, sonuçların verinin taşıyabileceğinden güçlü anlatılmasıdır: ilişki gösteren bir analizin nedensellik diliyle yorumlanması, tek bir örneklemden genelleme yapılması ya da istatistiksel olarak anlamlı olmayan bir farkın "eğilim" diye sunulması. Özetteki, tartışmadaki ve sonuçtaki her iddiayı bulgular bölümündeki bir sayıya ya da tabloya bağlayabiliyor musun, tek tek kontrol et. Tartışmayı kurmak için tartışma bölümü rehberi yardımcı olur.

Tablolar ve şekiller

Birçok hakem metinden önce tablolara ve şekillere bakar. Her tablo, başlığı ve dipnotuyla birlikte metni okumadan anlaşılabilmeli. Tablodaki sayıların metindeki sayılarla aynı olması, yüzdelerin toplamının tutması ve kısaltmaların açıklanmış olması gerekir; bu tür tutarsızlıklar küçük görünür ama hakemin bütün analize güvenini sarsar.

Kaynaklar

Hakem genellikle alanının uzmanıdır ve önemli bir çalışmanın atlandığını hemen fark eder. Kaynakların güncel olması, karşıt bulguların da yer alması ve her atıfın gerçekten o iddiayı desteklemesi beklenir. Tıp dergilerinde yapılan bir incelemede atıfların %16,9’unun dayandığı kaynakla desteklenmediği bulundu (Baethge ve Jergas, 2025). Atıfları nasıl doğrulayacağın kaynakça kontrolü rehberinde.

Göndermeden önce kontrol listesi

1. Katkıyı tek cümleyle yazabiliyor musun ve bu cümle özette yer alıyor mu?
2. Başlık ve özet, makalenin gerçekte gösterdiğiyle örtüşüyor mu, fazlasını vaat etmiyor mu?
3. Derginin yazar yönergelerini baştan sona okudun mu: uzunluk, bölüm yapısı, özet biçimi, kaynak gösterme stili, şekil formatı?
4. Yöntem, başka bir araştırmacının çalışmayı tekrarlamasına yetecek ayrıntıda mı?
5. Her iddia bir bulguya dayanıyor mu; sınırlılıklar açıkça yazılmış mı?
6. Tablo ve şekillerdeki sayılar metindekilerle aynı mı?
7. Metindeki her atıfın kaynakçada, kaynakçadaki her kaynağın metinde karşılığı var mı; DOI’ler doğru yayına çıkıyor mu?
8. Dergi istiyorsa etik kurul onayı, çıkar çatışması, veri erişilebilirliği ve finansman beyanları hazır mı?
9. Editöre yazdığın ön yazı, makalenin neden bu dergiye uygun olduğunu kısaca anlatıyor mu?

Masa reddi neden olur?

Masa reddi, makalenin hakeme gönderilmeden editör tarafından reddedilmesidir. Nedenleri dergiden dergiye değişir ve çoğu zaman ayrıntılı açıklanmaz; ama genel olarak şu durumlarda sık görülür:

• Konu derginin kapsamı dışında ya da okur kitlesine hitap etmiyor.
• Katkı belirsiz; makale bilinen bir şeyi yeni bir gerekçe göstermeden tekrar ediyor.
• Yazar yönergelerine uyulmamış: biçim, uzunluk ya da zorunlu bölümler eksik.
• Yöntemde, hakem değerlendirmesiyle düzeltilemeyecek temel bir sorun var.
• Dil, içeriğin anlaşılmasını engelleyecek düzeyde sorunlu.
• Etik beyanlar ya da istenen belgeler eksik.

Bunların çoğu, göndermeden önce birkaç saat ayırarak önlenebilir. Ayrıntılar için hedef derginin kendi yönergelerini esas al.

Hakem yorumlarına cevap vermek

Düzeltme istendiğinde cevap mektubu, makalenin kendisi kadar önemlidir. Yorumları okuduktan sonra bir gün bekleyip öyle yazmaya başlamak, savunmacı bir dilden kaçınmanı kolaylaştırır.

• Her yorumu ayrı ayrı alıntıla ve hemen altına cevabını yaz.
• Ne değiştirdiğini ve bunun makalede nerede olduğunu (bölüm, sayfa ya da satır) belirt.
• Katılmadığın bir yorumu atlama; gerekçeni ve dayanağını kibarca açıkla.
• Teşekkürü kısa tut; hakem uzun övgüden çok açık cevabı takdir eder.

Hakem gözüyle okumayı bir araçla desteklemek istersen, tezkeys makaleni bir hakemin okuyacağı gibi okur: argüman, yöntem, bulgu yorumu ve literatürdeki sorunları metnin üzerinde, yeriyle ve önem derecesiyle işaretler, hakemlerin sorması muhtemel soruları ve bunlara iyi bir cevabın neyi kapsaması gerektiğini listeler. Kaynakçayı Crossref kayıtlarıyla karşılaştırır, tablolardaki sayıların metinle tutarlı olup olmadığına bakar.

Metni yeniden yazmaz ve benzerlik taraması yapmaz; rapor yapay zekâ ile üretilir, hata yapabilir ve gerçek bir hakemin yerini tutmaz. Kaynakça ön kontrolü ücretsizdir; fiyatlar sayfasında tam raporun ayrıntıları var.