Tez yazımında yapay zekâ nasıl (ve nasıl değil) kullanılır?

Yapay zekâ araçları artık lisansüstü öğrencilerin büyük bölümünün masasında. Bu yazı ne "hiç kullanma" ne de "her şeyi ona bırak" diyor. Amacı, hangi kullanımın tezini güçlendirdiğini, hangisinin savunmada başını ağrıtacağını ayırmana yardım etmek.

Geri bildirim mi, hayalet yazarlık mı?

Ayrımı yapmanın en pratik yolu şu soruyu sormak: metindeki fikirler, gerekçeler ve cümleler kimden çıktı? Kendi yazdığın bir bölümü verip "argümanımda zayıf halka nerede?" diye sorduğunda araç bir okuyucu gibi davranır; kararı yine sen verirsin. Bir paragraf ya da bölüm yazdırıp tezine koyduğunda ise metnin yazarı artık sen değilsin. Bu ikinci kullanım, çoğu kurumda tezin özgünlük beyanıyla çelişir ve savunmada "bunu neden böyle yazdınız?" sorusuna cevap vermeni zorlaştırır.

Arada gri bir alan da var: dil düzeltme, çeviri, özet çıkarma. Bunların kabul edilip edilmediği kurumdan kuruma değişiyor; aşağıda buna döneceğiz.

En büyük risk: var olmayan kaynaklar

Genel amaçlı sohbet botları akıcı ama doğrulanmamış metin üretir. Kaynak istediğinde de gerçek gibi görünen ama var olmayan yayınlar uydurabilir. Linardon ve arkadaşlarının 2025’te yaptığı bir deneyde GPT-4o’nun ürettiği atıfların %19,9’u var olmayan yayınlara işaret ediyordu. Yazar adları, dergi ve yıl inandırıcı olduğu için bu hatalar göz kontrolüyle kolay fark edilmez.

Kural basit: okumadığın bir kaynağa atıf yapma. Araç bir makale önerirse önce yayını bul, DOI’sini aç, iddia edilen bulgunun gerçekten orada yazdığını gör. Kaynakçanın tamamını teslimden önce nasıl doğrulayacağını kaynakça kontrolü rehberinde anlattık.

Yayımlanmamış verin ve gizlilik

Ham veri, görüşme dökümleri, henüz yayımlanmamış bulgular ya da danışmanının taslak çalışması bir yapay zekâ aracına yüklendiğinde nereye gittiğini bilmen gerekir. Aracın kullanım koşullarında girdilerin saklanıp saklanmadığına ve modeli eğitmek için kullanılıp kullanılmadığına bak. Katılımcı verisi söz konusuysa etik kurul onayında verinin nasıl saklanacağına ve kimlerle paylaşılacağına dair verdiğin taahhütler de bağlayıcıdır; emin değilsen yüklemeden önce danışmanına ve etik kuruluna sor. Kimliği belirleyici bilgileri çıkarmak iyi bir alışkanlık ama her zaman yeterli değildir.

Kurallar her yerde aynı değil

Üniversiteler, enstitüler ve dergiler yapay zekâ kullanımı için farklı politikalar uyguluyor ve bu politikalar sık güncelleniyor. Kimi dil düzeltmeye izin verip metin üretimini yasaklıyor, kimi her türlü kullanımın beyanını istiyor, kimi bölüm düzeyinde karar bırakıyor. Burada genel bir kural vermek yanıltıcı olur: kendi enstitünün güncel yönergesini oku, makale gönderiyorsan hedef derginin yazar yönergelerine bak ve belirsiz bir nokta varsa danışmanınla yazılı olarak netleştir.

Beyan: neyi, nasıl?

Kurumun beyan istiyorsa, hangi aracı, hangi amaçla ve tezin hangi aşamasında kullandığını açıkça yaz. "Yapay zekâ kullanıldı" gibi tek bir cümle yerine "dil bilgisi kontrolü için", "literatür taramasında arama terimleri üretmek için" gibi somut ifadeler tercih et. Yapay zekâ bir yazar olarak gösterilmez; metnin içeriğinden ve doğruluğundan sen sorumlusun.

Mantıklı kullanımlar

Yapay zekâ en çok, kendi metnine dışarıdan bakmanı sağladığında işe yarar. Aşağıdaki kullanımlarda kararı ve yazıyı sende tutarsın:

• Boşluk aramak: Literatür bölümünü verip "bu özetlerden hangi soru cevapsız kalıyor?" diye sormak. Önerilen boşluğu kaynaklara dönerek sen doğrularsın.
• Argümanı sorgulatmak: "Bir jüri üyesi bu bölüme hangi itirazları yapar?" diye sormak. Gelen itirazların bir kısmı yersiz olacaktır; değerli olanları ayıklamak senin işin.
• Tutarlılığı kontrol etmek: Girişteki araştırma sorusunun sonuçta aynı biçimde cevaplanıp cevaplanmadığını, terimlerin bölümler boyunca aynı anlamda kullanılıp kullanılmadığını sormak.
• Açıklık testi: Bir paragrafı verip "bunu bir cümleyle özetle" demek. Araç senin kastettiğini çıkaramıyorsa okur da çıkaramayabilir.
• Savunma provası: Jürinin sorabileceği soruları sıralatıp cevaplarını yüksek sesle denemek. Bu konuda jüri soruları rehberi yol gösterir.

Bu kullanımların her birinde aracın söylediğini bir görüş olarak al, bir hüküm olarak değil. Genel sohbet botlarının güçlü ve zayıf yanlarını tezi ChatGPT’ye okutmak yazısında ayrıca ele aldık.

Asla devretmemen gerekenler

• Araştırma sorusu ve tezin ana iddiası. Tezin neden var olduğunu sen savunacaksın.
• Veri ve analiz sonuçları. Araca istatistik yaptırsan bile sonucu kendi yazılımında tekrar üret; bulguları hiçbir koşulda araçtan uydurtma.
• Okumadığın kaynakların özeti ve atfı. Bir makalenin ne dediğini ancak onu okuyarak bilebilirsin.
• Bulguların yorumu. Verinin ne kadarını taşıyabileceği alan bilgisi ister; araç genellikle iddiayı güçlendirme eğilimindedir.
• Etik ve özgünlük beyanları. İmzaladığın her beyanın içeriğini sen bilmelisin.

Kısacası

Yapay zekâyı bir yazar olarak değil, sabırlı ama yanılabilen bir okuyucu olarak düşün. Ürettiği her bilgiyi doğrula, verini korumayı unutma, kurumunun kuralına uy ve kullandıysan beyan et.

tezkeys de yapay zekâyla çalışan bir okuma aracıdır ve bu ayrımın okuyucu tarafında durur: senin yerine metin yazmaz ya da yeniden yazmaz; tezini bölüm bölüm okuyup argüman, yöntem, bulgu yorumu ve literatür sorunlarını kendi metninin üzerinde işaretler, kaynakçanı Crossref kayıtlarıyla karşılaştırır. Raporu yapay zekâ ürettiği için yanılabilir ve danışmanının yerini tutmaz. Nasıl göründüğünü örnek raporda görebilirsin.