Kaynakça nasıl kontrol edilir? Atıftan DOI’ye adım adım

Kaynakça, jürinin ve hakemin tezin özenini en hızlı ölçtüğü yerdir. Eksik bir kaynak, yanlış bir yıl ya da var olmayan bir yayın, metnin geri kalanına duyulan güveni de azaltır. Üstelik bu hatalar sanıldığından yaygın: tıp dergilerinde yapılan bir incelemede atıfların %16,9’unun dayandığı kaynakla desteklenmediği bulundu (Baethge ve Jergas, 2025). Aşağıdaki adımlar, bu hataları teslimden önce yakalamak için sıralandı.

1. Atıfları kaynakçayla eşleştir

İlk iş iki yönlü bir eşleştirmedir: metindeki her atıfın kaynakçada bir girdisi, kaynakçadaki her girdinin metinde en az bir atıfı olmalı. Yazar-yıl sisteminde metinde parantez içindeki yılları, numaralı sistemde köşeli parantezleri arayarak bütün atıfları listeleyebilir, sonra kaynakçada tek tek işaretleyebilirsin.

Bu eşleştirmede en sık çıkan hatalar şunlardır:

• Metinde ve kaynakçada farklı yıl (ön baskı yılı ile basılı yayın yılının karışması gibi).
• Yazar adının metinde ve kaynakçada farklı yazılması, özellikle Türkçe karakterli adlarda.
• Eski taslaklardan kalan, metinden çıkarılmış ama kaynakçada duran kaynaklar.
• Metne sonradan eklenip kaynakçaya hiç girmemiş atıflar.
• Aynı yazarın aynı yıldaki iki yayınının (2020a, 2020b) karışması.

2. DOI’leri doğrula

Kaynakçadaki her DOI’yi doi.org üzerinden aç ve çıkan yayının başlığının, yazarlarının ve yılının kaynakçandakiyle aynı olduğunu kontrol et. Tek bir yanlış rakam, DOI’yi tamamen başka bir yayına yönlendirebilir; bu hata kendiliğinden fark edilmez, çünkü bağlantı yine çalışır. DOI’si eksik dergi makaleleri için Crossref’in arama sayfasında başlıkla arama yapabilirsin. Her yayının DOI’si yoktur; bazı kitaplar, tezler ve dergiler DOI almaz. Bu durumda kaynağın gerçekten var olduğunu kütüphane kataloğundan ya da yayıncının sayfasından doğrula.

3. Geri çekilmiş yayınları ayıkla

Bir makale yayımlandıktan sonra hata, veri sorunu ya da etik ihlal nedeniyle geri çekilebilir. Geri çekilmiş bir yayına bulgu olarak dayanmak, jürinin ya da hakemin ilk soracağı şeylerden biridir. Kontrol için birkaç yol var:

• Retraction Watch veritabanı: Geri çekilen yayınların en kapsamlı listelerinden biridir ve Crossref üzerinden açık olarak erişilebilir.
• Yayıncının sayfası: Geri çekilen makalenin sayfasında genellikle bir geri çekme bildirimi yer alır. Düzeltme (erratum) ve endişe bildirimi (expression of concern) notlarına da bak.
• Kaynak yöneticisi: Zotero gibi bazı kaynak yöneticileri, kütüphanendeki geri çekilmiş yayınlar için uyarı gösterir.

Geri çekilmiş bir yayından özellikle söz etmen gerekiyorsa (örneğin o tartışmayı ele alıyorsan) geri çekildiğini metinde açıkça belirt.

4. Kaynak gerçekten bunu söylüyor mu?

Kaynakçanın biçimce kusursuz olması, atıfların doğru olduğu anlamına gelmez. En zor ama en önemli kontrol, atıf yaptığın her iddianın kaynağında gerçekten yazıp yazmadığıdır. Sık görülen sorunlar:

• Yalnızca özete bakılarak yapılan, makalenin içeriğiyle uyuşmayan atıflar.
• Başka bir çalışmanın atıfından aktarılan, asıl kaynağı hiç açılmamış atıflar.
• Kaynağın sınırlı bir bağlamda söylediğinin genelleştirilmesi.
• Doğrudan alıntılarda eksik ya da yanlış sayfa numarası.

Her atıfı yeniden okumak zaman alır; önce argümanının dayandığı merkezi iddialardan başla. Literatürün argümana nasıl bağlanacağı için literatür taraması rehberine bakabilirsin.

5. Atıf biçimini tutarlı hâle getir

APA, Chicago, IEEE ya da başka bir biçim: hangisinin kullanılacağına enstitünün tez yazım kılavuzu ya da derginin yazar yönergesi karar verir; kendi kurumunun güncel kılavuzunu esas al. Hangi biçim olursa olsun, kaynakçanın baştan sona aynı kurala uyması gerekir. Yazar adlarının yazılışı, italik kullanımı, dergi adlarının kısaltılıp kısaltılmadığı, DOI’lerin yazılış biçimi, "vd." ve "et al." kullanımı ve sıralama en sık tutarsızlaşan noktalardır. Zotero, Mendeley ya da EndNote gibi kaynak yöneticileri bu işi kolaylaştırır, ama içeri aktarılan bilgiler çoğu zaman eksik ya da hatalıdır; çıktıyı mutlaka gözle kontrol et.

6. Yapay zekânın uydurduğu kaynaklara dikkat

Sohbet tabanlı yapay zekâ araçları, gerçek görünen ama var olmayan kaynaklar üretebilir. Bir deneyde GPT-4o’nun ürettiği atıfların %19,9’unun var olmayan yayınlara işaret ettiği bulundu (Linardon ve ark., 2025). Bu kaynaklar çoğu zaman inandırıcıdır: başlık konuya uygun, yazarlar alanda gerçekten çalışan kişiler, dergi gerçek bir dergidir; yalnızca o makale yoktur. Ya da DOI vardır ama başka bir yayına çıkar.

Kural basit: açıp okumadığın bir kaynağa atıf yapma. Yapay zekânın önerdiği her kaynağı Crossref, Google Scholar ya da kütüphane kataloğunda bul ve metnini kendin oku. Tez yazımında yapay zekâ kullanımına dair kurallar üniversiteden üniversiteye değiştiği için kendi kurumunun politikasına da bak; ayrıntısı tez yazımında yapay zekâ rehberinde.

Kısa kontrol listesi

• Her atıfın kaynakçada, her kaynağın metinde karşılığı var mı?
• Yazar adları ve yıllar metinde ve kaynakçada aynı mı?
• Her DOI doğru yayına çıkıyor mu?
• Geri çekilmiş bir yayına dayanıyor musun?
• Merkezi iddiaların kaynaklarını kendin okudun mu?
• Biçim baştan sona tutarlı ve enstitü kılavuzuna uygun mu?
• Yapay zekâdan gelen her kaynağın varlığını doğruladın mı?

Kaynakça kontrolü, tezin genel kontrolünün bir adımıdır; diğer adımlar için tez kontrolü rehberine bakabilirsin.

tezkeys bu listenin mekanik kısmını otomatik yapar: kaynakçanı Crossref kayıtlarıyla karşılaştırır; kaynakçada olmayan atıfları, metinde atıf yapılmamış kaynakları, geri çekilmiş yayınları ve başka bir yayına giden DOI’leri gösterir. Bu ön kontrol ücretsizdir ve üyelik gerektirmez. Bir kaynağın gerçekten senin iddianı destekleyip desteklemediğini okumak ise yine sana düşer.