Yöntem bölümünde jürinin en çok takıldığı hatalar

Yöntem bölümü tezin en teknik, ama savunmada en çok soru alan bölümlerinden biridir. Jüri burada yaptığın işi değil, o işi neden öyle yaptığını sorgular. Aşağıdaki sekiz hata, kendi metnini okurken kontrol listesi olarak kullanılabilir.

1. Araştırma sorusu ile desen uyuşmuyor

En temel ve en pahalı hata budur, çünkü sonradan düzeltilmesi zordur. Neden-sonuç sorusu soran bir tez kesitsel bir anketle cevaplanmaya çalışılıyorsa, ya da "nasıl deneyimliyorlar?" diye soran bir çalışma yalnızca kapalı uçlu ölçeklere dayanıyorsa jüri bunu ilk sorulardan biri olarak sorar.

• Sorundaki fiil (etkiler, ilişkilidir, açıklar, deneyimler) desenle aynı şeyi mi söylüyor?
• Seçtiğin desenin alternatiflerini neden seçmediğini bir iki cümleyle yazdın mı?
• Karma yöntem kullanıyorsan nitel ve nicel kısımların hangi soruya nasıl katkı verdiği belli mi?

2. Örneklem gerekçesiz bırakılmış

Örneklemin kim olduğunu yazmak yetmez; neden bu kişiler, neden bu sayı ve nasıl ulaşıldığı da yazılmalı. Nicel çalışmalarda örneklem büyüklüğünün nasıl belirlendiği (örneğin bir güç analiziyle) beklenir. Nitel çalışmalarda ise katılımcı seçiminin mantığı ve veri toplamanın ne zaman ve neden durdurulduğu açıklanmalıdır. Kolayda örnekleme kullandıysan bunu saklamak yerine sonuçların genellenebilirliğine etkisini açıkça tartış.

3. Ölçme aracının geçerlik ve güvenirliği gösterilmemiş

Bir ölçek kullandıysan nereden geldiğini, kimin geliştirdiğini, başka dile ya da kültüre nasıl uyarlandığını ve bu uyarlamanın geçerlik çalışmasını belirt. Yalnızca orijinal çalışmanın güvenirlik değerini aktarmak yetmez; aracın senin örnekleminde nasıl çalıştığını da raporla. Kendi geliştirdiğin bir form ya da görüşme protokolü varsa, nasıl oluşturulduğunu, uzman görüşü alınıp alınmadığını ve pilot uygulama yapılıp yapılmadığını yaz.

4. Analiz varsayımları yazılmamış

Her istatistiksel test bazı varsayımlara dayanır: dağılımın biçimi, varyansların eşitliği, gözlemlerin bağımsızlığı gibi. Jüri "bu testi kullanmadan önce varsayımları sınadınız mı?" diye sorar. Hangi varsayımları nasıl sınadığını, ihlal edildiyse ne yaptığını (dönüşüm, parametrik olmayan test, dirençli yöntem) kısaca yaz. Eksik veriyi nasıl ele aldığın ve uç değerlere ne yaptığın da bu bölüme aittir.

5. Tekrarlanabilirlik için ayrıntı eksik

İyi bir yöntem bölümü, alanından başka bir araştırmacının çalışmayı aynı şekilde tekrar edebileceği kadar ayrıntı içerir. Sık atlanan noktalar:

• Veri toplama tarihleri, ortamı ve süreci (kim uyguladı, ne kadar sürdü, nasıl dağıtıldı)
• Kullanılan yazılım ve sürümü, uygulanan analiz adımlarının sırası
• Veri temizleme kararları: kaç katılımcı neden çıkarıldı
• Deneysel çalışmalarda atama yöntemi ve gruplara verilen yönergeler

6. Etik onay anılmamış

İnsan katılımcı ya da kişisel veri içeren bir çalışmada etik kurul onayının alındığı, onayı veren kurul ve onayın tarihi ya da numarası yöntem bölümünde yer almalı. Bilgilendirilmiş onamın nasıl alındığı ve verinin nasıl saklandığı da kısaca anlatılmalı. Hangi çalışmaların onay gerektirdiği ve bunun tezde nasıl gösterileceği kurumdan kuruma değişir; kendi enstitünün ve etik kurulunun kurallarına bak.

7. Nitel çalışmada titizlik gösterilmemiş

Nitel tezlerde jüri, bulguların araştırmacının izleniminden ibaret olmadığını görmek ister. Bunu göstermek için:

• Kodlama sürecini somut anlat: kodlar nasıl oluştu, temalara nasıl ulaşıldı, kaç kişi kodladı.
• İnandırıcılığı artırmak için hangi stratejileri kullandığını yaz: katılımcı teyidi, ikinci kodlayıcı, ayrıntılı betimleme, denetim izi gibi.
• Araştırmacı olarak konumunu ve bunun veri toplamaya olası etkisini açıkça tartış.
• Alıntıların katılımcılar arasında nasıl dağıldığını göster; bütün temaların aynı iki katılımcıdan beslenmediği belli olsun.

8. Sınırlılıklar geçiştirilmiş

"Çalışmanın zaman ve bütçe kısıtları vardır" gibi genel bir cümle sınırlılık değildir. Jüri, tasarımın hangi sonuçları kısıtladığını senin önceden fark edip etmediğini görmek ister: örneklemin kimleri dışarıda bıraktığı, öz bildirime dayalı ölçümün yaratabileceği yanlılık, kesitsel desenin neden-sonuç yorumunu nasıl sınırladığı. Her sınırlılığı yazdıktan sonra bulguların yorumunu nasıl etkilediğini de bir cümleyle belirt; bu cümleler tartışma bölümünde tekrar işine yarayacak.

Yöntem bölümünü kendin nasıl sınarsın?

Her alt başlığın sonunda "neden?" diye sor ve cevabın metinde yazılı olup olmadığına bak. Sonra bölümü, tezin geri kalanını okumamış birine verip yalnızca bu bölümle çalışmayı tekrar edip edemeyeceğini düşün. Tez önerisi aşamasındaysan bu soruların çoğunu şimdiden cevaplamak sonraki işini kolaylaştırır; tez önerisi rehberi bunun için bir kontrol listesi sunuyor. Savunmada yöntemle ilgili ne tür sorular geldiğini görmek için jüri soruları rehberine bakabilirsin.

tezkeys yöntem bölümünü tezin geri kalanıyla birlikte okur: soru ile desen arasındaki uyumsuzlukları, gerekçesiz bırakılmış seçimleri ve tablolardaki sayılarla metindeki sayılar arasındaki tutarsızlıkları kendi metninin üzerinde, önem derecesi ve yeriyle işaretler. Jürinin yöntemle ilgili sorabileceği soruları ve iyi bir cevabın neleri kapsaması gerektiğini de listeler. Rapor yapay zekâyla üretilir, yanılabilir ve danışmanının yerini tutmaz; nasıl göründüğünü örnek raporda görebilirsin.